Službeni glasnik BiH, broj 34/15

Ustavni sud Bosne i Hercegovine u plenarnom sazivu, u predmetu broj AP 3133/11, rješavajući apelaciju Muniba Ušanovića i Miodraga Kureša, na osnovu člana VI/3.b) Ustava Bosne i Hercegovine, člana 57. stav (2) tačka b) i člana 59. st. (1) i (3) Pravila Ustavnog suda Bosne i Hercegovine – Prečišćeni tekst ("Službeni glasnik Bosne i Hercegovine" broj 94/14), u sastavu: Valerija Galić, predsjednica Tudor Pantiru, potpredsjednik Miodrag Simović, potpredsjednik Seada Palavrić, potpredsjednica Mato Tadić, sudija Constance Grewe, sutkinja Mirsad Ćeman, sudija Margarita Caca-Nikolovska, sutkinja Zlatko M. Knežević, sudija na sjednici održanoj 27. marta 2015. godine donio je

ODLUKU O DOPUSTIVOSTI I MERITUMU

Odbija se kao neosnovana apelacija Muniba Ušanovića i Miodraga Kureša podnesena protiv presuda Suda Bosne i Hercegovine broj X-KŽ-07/481 od 26. maja 2011. godine i broj X-K-07/481 od 23. novembra 2009. godine.

Odluku objaviti u "Službenom glasniku Bosne i Hercegovine", "Službenim novinama Federacije Bosne i Hercegovine", "Službenom glasniku Republike Srpske" i "Službenom glasniku Distrikta Brčko Bosne i Hercegovine".

OBRAZLOŽENJE

I. Uvod

1. Munib Ušanović i Miodrag Kureš (u daljnjem tekstu: prvoapelant i drugoapelant ili apelanti), obojica iz Sarajeva, koje zastupa Žarko Bulić, advokat iz Sarajeva, podnijeli su 5. augusta 2011. godine apelaciju Ustavnom sudu Bosne i Hercegovine (u daljnjem tekstu: Ustavni sud) protiv presuda Suda Bosne i Hercegovine (u daljnjem tekstu: Sud BiH) broj X-KŽ-07/481 od 26. maja 2011. godine i broj X-K-07/481 od 23. novembra 2009. godine. Apelanti su podnijeli i zahtjev za donošenje privremene mjere kojom bi Ustavni sud odložio izdržavanje izrečenih kazni zatvora do donošenja odluke o apelaciji. Odlukom o privremenoj mjeri broj AP 3133/11 od 12. oktobra 2011. godine (dostupna na internetskoj stranici Ustavnog suda www.ustavnisud.ba) Ustavni sud je odbio zahtjev apelanata za donošenje privremene mjere.

2. Drugoapelant je 14. marta 2013. godine Ustavnom sudu dostavio punomoć kojom ovlašćuje svoju suprugu Čedomiru Kureš da ga umjesto advokata Žarka Bulića zastupa u daljnjem postupku pred Ustavnim sudom.

3. Prvoapelant je 14. oktobra 2013. godine podnio zahtjev za donošenje privremene mjere kojom bi Ustavni sud odložio izvršenje Rješenja Suda BiH broj S1 3 I 013216 13 I od 17. septembra 2013. godine do okončanja postupka podjele njegove bračne tečevine koji će biti pokrenut pred nadležnim Općinskim sudom u Sarajevu.

II. Postupak pred Ustavnim sudom

4. Na osnovu člana 22. st. 1. i 2. Pravila Ustavnog suda ("Službeni glasnik Bosne i Hercegovine" br. 60/05, 64/08 i 51/09), koja su važila u vrijeme preduzimanja navedenih radnji, od Suda BiH i Tužilaštva Bosne i Hercegovine (u daljnjem tekstu: Tužilaštvo BiH) zatraženo je 23. augusta 2013. godine da dostave odgovore na apelaciju.

5. Sud BiH i Tužilaštvo BiH odgovorili su na apelaciju 7. odnosno 5. septembra 2013. godine.

III. Činjenično stanje

6. Činjenice predmeta koje proizlaze iz navoda apelanata i dokumenata predočenih Ustavnom sudu mogu se sumirati na sljedeći način.

7. Presudom Prvostepenog vijeća Suda BiH broj X-K-07/481 od 23. novembra 2009. godine apelanti su proglašeni krivim zato što su u vrijeme i na način preciziran u izreci presude počinili krivično djelo porezne utaje iz člana 210. stav 2. u vezi sa stavom 1. Krivičnog zakona Bosne i Hercegovine ("Službeni glasnik BiH" br. 37/03, 54/04, 61/04, 30/05, 53/06, 55/06 i 32/07; u daljnjem tekstu: KZBiH), sve u vezi s članom 29. KZBiH (tačka I A izreke presude), zatim produženo krivično djelo porezne utaje iz člana 273. stav 2. u vezi sa stavom 1. Krivičnog zakona Federacije Bosne i Hercegovine ("Službene novine FBiH" br. 36/03, 37/03, 21/04 i 18/05; u daljnjem tekstu: KZFBiH), sve u vezi s čl. 29. i 54. KZBiH (tačka I B izreke presude), te produženo krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja iz člana 383. stav 3. u vezi sa stavom 1. KZFBiH, sve u vezi s čl. 29. i 54. KZBiH (tačka II izreke presude). Istom presudom Prvostepeno vijeće apelantima je utvrdilo kaznu zatvora u trajanju od po jednu godinu za krivično djelo porezne utaje, kaznu zatvora u trajanju od po dvije godine za produženo krivično djelo porezne utaje, kaznu zatvora u trajanju od po tri godine za produženo krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja, te izreklo jedinstvenu kaznu zatvora u trajanju od po pet godina. Također, istom presudom Prvostepeno vijeće apelantima je izreklo mjeru sigurnosti zabrane vršenja poziva, djelatnosti ili dužnosti iz člana 73. KZBiH, kojom im se zabranjuje obavljanje rukovodećih dužnosti s ovlaštenjima upravljanja i raspolaganja novčanim sredstvima i imovinom, u trajanju od pet godina od pravosnažnosti presude, s tim da se vrijeme provedeno na izdržavanju kazne zatvora ne uračunava u vrijeme trajanja te mjere sigurnosti. Istom presudom Prvostepeno vijeće oduzelo je od apelanata imovinsku korist pribavljenu počinjenjem produženog krivičnog djela zloupotrebe položaja ili ovlaštenja, i to iznos od 248.147,00 KM i 42.110,00 eura i obavezalo ih na naknadu troškova krivičnog postupka. Također, istom presudom Prvostepeno vijeće apelante je oslobodilo optužbe da su počinili produženo krivično djelo porezne utaje i produženo krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja za radnje precizirane u izreci presude, te obaveze naknade troškova krivičnog postupka u tom dijelu.

8. Prvostepeno vijeće je u obrazloženju presude navelo da je u toku dokaznog postupka u okviru dokaza Tužilaštva BiH saslušalo svjedoke koji su poimenično navedeni (devet svjedoka), kao i vještake finansijske struke Kerimu Prašljivić i grafološke struke Esada Bilića. Također, u sudski spis uvrštena je obimna materijalna dokumentacija Tužilaštva BiH (precizirana na str. 51˗113. presude), odnosno uvršteni su registratori koji se (po godinama) odnose na finansijsku dokumentaciju Nogometnog saveza BiH (u daljnjem tekstu: NSBiH), tj. na veliki broj računa, naloga blagajni, dnevnika blagajne, specifikacija plaća i sl. Prvostepeno vijeće je istaklo da je, s obzirom na činjenicu da bi za iznošenje svakog pojedinog dokumenta bio potreban duži period, a vodeći se principom ekonomičnosti i efikasnosti krivičnog postupka i uz prethodnu saglasnost stranaka i branioca, uvrstilo u spis materijalnu dokumentaciju na opisani način. Dalje je navedeno da je odbrana apelanata izvela svoje dokaze, i to saslušanjem svjedoka poimenično navedenih (60 svjedoka), zatim saslušanjem vještaka finansijske struke Abida Hodžića i saslušanjem drugoapelanta kao svjedoka. Osim toga, odbrana apelanata je predočila materijalne dokumente (koji su precizirani na str. 114˗116. presude).

9. Prvostepeno vijeće je, odlučujući o prethodnim procesnim prigovorima odbrane apelanata, navelo da je odbrana apelanata ostala pri prijedlogu za saslušanje svjedoka Almira Kulenovića, Nedima Halilovića, Sergeja Barbareza, Saše Papca, Dragana Blatnjaka i Marija Miškovića, koje je namjeravala saslušati kao i većinu od već saslušanih 60 svjedoka na okolnosti prijema novca od NSBiH, te na okolnost da li im je NSBiH ostao dužan isplatiti novac. Prvostepeno vijeće je istaklo da je u više navrata dostavljalo pozive navedenim svjedocima, ali da se oni zbog profesionalnih angažmana u inostranstvu nisu mogli odazivati pozivu suda i pristupiti na sud. S obzirom na to da Tužilaštvo BiH nije osporavalo činjenicu da su nogometaši primali naknade i nagrade koje su im pripadale, Prvostepeno vijeće je odbilo prijedlog za saslušanje predloženih svjedoka zbog relevantnosti i ekonomičnosti postupka, čije bi se trajanje insistiranjem na saslušanju tih svjedoka produžilo za neizvjestan period.

10. U obrazloženju presude Prvostepeno vijeće je istaklo da je, prije nego što se upustilo u analizu dokaza kojima se rukovodilo prilikom donošenja svoje odluke, utvrdilo činjenice koje su bitne za utvrđivanje pravnog položaja i statusa NSBiH, postojanja svojstva odgovornog lica kod apelanata, te karakteristika njihovog službenog položaja i obima njihovih ovlaštenja. Prvostepeno vijeće je utvrdilo da iz dokaza Tužilaštva BiH proizlazi da je Federalno ministarstvo pravde 22. marta 1999. godine pod navedenim brojem donijelo rješenje kojim je NSBiH upisan u registar udruženja građana, dok je Federalni zavod za statistiku 1. februara 2001. godine izdao obavještenje kojim je NSBiH razvrstan pod šifrom djelatnosti – ostale sportske aktivnosti. Dalje je navedeno da nastojanje odbrane apelanata da status NSBiH kao udruženja građana prikaže na način da kao takav nije privredni subjekt, odnosno pravno lice u smislu Zakona o računovodstvu, Prvostepeno vijeće smatra neosnovanim i bez značaja za primjenu relevantnih zakonskih propisa. Navedeno je da je nesporno da je NSBiH u okviru svoje djelatnosti pružao određene usluge na tržištu, kao što su usluge reklamiranja, te prodavao prava na televizijske prijenose utakmica reprezentacije BiH, prodaju ulaznica za utakmice i obavljao druge aktivnosti koje su rezultirale stjecanjem određenih prihoda na tržištu roba i usluga. Stoga je Prvostepeno vijeće zaključilo da poslovanje NSBiH, pogotovo u segmentu navedenih komercijalnih aktivnosti, podliježe svim obavezama predviđenim u poreznom zakonodavstvu i propisima koji reguliraju način vođenja knjigovodstvenih, računovodstvenih i blagajničkih poslova. Dalje je na osnovu normativnih akata NSBiH nespornim utvrđeno da je prvoapelant u periodu od 1. januara 2001. godine i nadalje tokom vremena koje je obuhvaćeno optužnicom obavljao dužnost generalnog sekretara NSBiH i da je bio odgovoran za zakonito obavljanje poslova u Sekretarijatu NSBiH. Također, na osnovu navedenih normativnih akata NSBiH nespornim je utvrđeno da je drugoapelant u inkriminirano vrijeme obavljao poslove sekretara za ekonomsko-finansijsko poslovanje NSBiH, što uključuje odgovornost za ažurno i zakonito finansijsko poslovanje NSBiH. Na osnovu navedenih dokaza koje je Vijeće smatralo pouzdanim i relevantnim, a koje odbrana apelanata nije ni na koji način osporila, Prvostepeno vijeće je utvrdilo status NSBiH kao udruženja građana – sportske organizacije koja okuplja sve nogometne asocijacije i klubove na nivou BiH i status apelanata kao odgovornih lica u pravnom licu sa precizno određenim obimom ovlaštenja i odgovornosti, u smislu člana 2. stav 6. i čl. 383. i 273. KZFBiH. Prvostepeno vijeće je navelo da iz zakonske formulacije člana 210. KZBiH proizlazi da je učinilac krivičnog djela porezne utaje lice koje ne da zahtijevane podatke odnosno koje da lažne podatke o svojim stečenim oporezivim prihodima, što znači da radnja neplaćanja odnosno neobračunavanja poreznih obaveza nije radnja izvršenja tog krivičnog djela, zbog čega se Prvostepeno vijeće baziralo isključivo na radnju davanja lažnih podataka, odnosno neprijavljivanja poreznih obaveza kao relevantnu za konkretnu inkriminaciju. Prvostepeno vijeće je istaklo da je, nakon što je oba nalaza sudskih vještaka finansijske struke podvrglo kritičkom sučeljavanju sa brojnim materijalnim dokazima i iskazima svjedoka, te relevantnim blanketnim propisima, utvrdilo da ti nalazi imaju određene nedostatke u toj mjeri da se nijedan od njih ne može u cijelosti i bezrezervno prihvatiti. Stoga je Prvostepeno vijeće svoje uvjerenje o krivici apelanata za krivično djelo porezne utaje zasnivalo uglavnom na materijalnim dokazima koje je Tužilaštvo BiH uložilo u sudski spis, i to prije svega na dopisu Kantonalnog poreznog ureda Sarajevo – Ispostava Stari Grad – od 6. novembra 2006. godine, uz koji su dostavljeni i određeni prilozi. Iz navedenog dopisa je vidljivo da NSBiH u periodu od 2001. do 2006. godine nije dostavljao mjesečne PP-M1-1 obrasce na osnovu kojih se porezna obaveza inače prijavljuje, a da je konačne obrasce kojima se prijavljuje ukupna porezna obaveza za kalendarsku godinu dostavio samo za 2001. godinu, da je za 2002. godinu dostavio prazan neispunjen obrazac, a za period od 2003. do 2005. godine nije uopće dostavljen propisan obrazac sa poreznom prijavom. Dalje je utvrđeno da je navedeni dokaz potkrijepljen i nalazom vještaka optužbe, koji je Prvostepeno vijeće ocijenilo stručnim i relevantnim, u kojem je prezentiran detaljan pregled oporezivih prihoda i obračun poreza kako je precizirano u presudi (str. 124. i 125).

11. Obrazlažući dio presude kojom su apelanti proglašeni krivim, Prvostepeno vijeće je navelo da činjenica da je u inkriminiranom periodu prvoapelant obavljao poslove generalnog sekretara NSBiH, a drugoapelant poslove sekretara za ekonomsko-finansijsko poslovanje NSBiH, te da provedeni dokazi, između ostalih, nalazi i mišljenja finansijskih vještačenja, računi i nalozi za isplatu, te iskazi svjedoka i vještaka, nedvojbeno potvrđuju da su apelanti počinili navedena krivična djela. Naime, na osnovu navedenih dokaza utvrđeno je da su apelanti izbjegli platiti doprinose i poreze propisane zakonodavstvom u BiH (u presudi precizirano koji iznosi i za koji period), čime su oštetili budžete u BiH, te na taj način počinili krivično djelo porezne utaje. Obrazlažući zbog čega su apelanti počinili produženo krivično djelo porezne utaje, Prvostepeno vijeće je istaklo da je postojala istovrsnost radnji izvršenja, zatim isti pasivni subjekt, isto stanje odnosno ovlaštenje, kontinuitet počinjenih radnji porezne utaje u više uzastopnih godina i druge okolnosti. Kako je dalje navedeno, da su apelanti počinili krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja slijedi iz činjenica da su oni imali apsolutnu kontrolu nad svim novčanim transakcijama, kako žiralnim tako i prilivom i isplatom gotovog novca putem devizne blagajne i blagajne za KM, te da su iskorištavanjem svog službenog položaja i ovlaštenja nezakonito isplaćivali gotov novac pribavljajući sebi korist.

12. Odlučujući o žalbama optužbe i apelanata, Apelaciono vijeće Suda BiH donijelo je Presudu broj X-KŽ-07/481 od 26. maja 2011. godine, kojom je žalbu optužbe odbilo kao neosnovanu, a žalbe apelanata djelimično uvažilo, te preinačilo prvostepenu presudu u pogledu pravne ocjene djela iz tačaka I A i I B i odluke o kazni, na taj način da se radnje iz tačaka I A i I B izreke osporene presude pravno kvalificiraju kao produženo krivično djelo porezne utaje iz člana 210. stav 2. KZBiH u vezi s čl. 29. i 54. KZBiH, te s tim u vezi utvrdilo kazne zatvora u trajanju od po dvije godine, a zatim, uzimajući u obzir utvrđene kazne zatvora u trajanju od po tri godine za produženo krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja, osudilo apelante na jedinstvene kazne zatvora u trajanju od po četiri godine. Apelaciono vijeće je u ostalom dijelu potvrdilo prvostepenu presudu.

13. U obrazloženju presude Apelaciono vijeće je navelo da je 26. maja 2011. godine, u smislu člana 304. Zakona o krivičnom postupku Bosne i Hercegovine (u daljnjem tekstu: ZKPBiH), održalo javnu sjednicu kojoj su prisustvovali Tužilaštvo BiH, apelanti i njihov branilac.

14. Očitujući se o prijedlogu odbrane apelanata za ulaganje novog dokaza, akta Porezne uprave FBiH, Apelaciono vijeće je istaklo da se, u smislu člana 295. stav 4. ZKPBiH, u žalbi ne mogu iznositi nove činjenice i dokazi, a kako nije dokazano da se taj dokaz nije mogao pribaviti tokom prvostepenog postupka, to je odbilo prijedlog odbrane. Shodno navedenoj zakonskoj odredbi, Apelaciono vijeće je utvrdilo da se u konkretnom slučaju radilo o odgovoru na upit koji je dala Porezna uprava FBiH, to jest institucija koja je nesumnjivo bila dostupna odbrani u toku cijelog prvostepenog postupka koji je trajao više od jednu godinu i šest mjeseci, pa nije postojala ni prostorna niti vremenska ograničenost koja bi odbranu spriječila u namjeri da pribavi sporni dokaz. Dalje je utvrđeno da je prvostepena presuda donesena 23. novembra 2009. godine, a odbrana je upit za dostavljanje podataka Porezne uprave FBiH dostavila tek 12. novembra 2010. godine, dakle nakon gotovo godinu dana od donošenja prvostepene presude. Štaviše, i da je ispunjen navedeni uvjet, Apelaciono vijeće je utvrdilo da predloženi dokaz sadržajno ne upućuje na nove činjenice ili okolnosti koje ranije nisu bile poznate, a koje bi utjecale na donošenje pravilne odluke Prvostepenog vijeća. U odnosu na žalbene prigovore apelanata da je nadležna porezna uprava bila dužna podnijeti spornu poreznu prijavu u ime NSBiH, Apelaciono vijeće je zaključilo da ta činjenica nije odlučna za razrješenje predmetne krivičnopravne stvari, s obzirom na to da ne oslobađa apelante obaveze preduzimanja te radnje.

15. Vezano za žalbene navode apelanata da je sud odbio saslušanje predloženih svjedoka, zbog čega im je povrijeđeno pravo na izvođenje dokaza i jednakost pred sudom, Apelaciono vijeće je istaklo da su ti svjedoci trebali biti saslušani na okolnosti o kojima je već ranije saslušan veći broj svjedoka, a kako je odredbama člana 263. stav 2. ZKPBiH propisano da sudija odnosno predsjednik vijeća može odbiti izvođenje predloženih dokaza ako nemaju značaj za predmet ili su nepotrebni, to je pravilna odluka prvostepenog suda koji je odbio izvođenje tih dokaza. Činjenica da je Prvostepeno vijeće prvobitno prihvatilo saslušanje navedenih svjedoka, pa naknadno odbilo prijedlog za njihovo saslušanje, kako je utvrdilo Apelaciono vijeće, ne utječe na pravilnost odluke Prvostepenog vijeća. Odgovarajući na žalbene navode da se osuđujući dio presude zasniva isključivo na nalazu i mišljenju finansijskog vještačenja optužbe, Apelaciono vijeće je navelo da ti navodi nisu osnovani, jer je prvostepeni sud ocijenio svaki dokaz pojedinačno, na način da je prvo imenovao svaki dokaz, iznio sadržaj tog dokaza, te obrazložio svoj zaključak u pogledu vjerodostojnosti i ocjene tog dokaza.

16. U odnosu na žalbene navode u vezi s primjenom materijalnog zakona, Apelaciono vijeće je istaklo da je odbrana apelanata navela povredu Krivičnog zakona koja je prouzrokovana primjenom odredbi o stjecaju krivičnog djela porezne utaje iz člana 210. KZBiH i istog krivičnog djela iz člana 273. stav 2. KZFBiH, kao i povredu zbog primjene KZFBiH iz 2003. godine na radnje apelanata koje su izvršene prije stupanja na snagu tog zakona. Apelaciono vijeće je utvrdilo da su žalbeni navodi osnovani u dijelu u kojem se prigovara na primjenu odredaba o stjecaju, jer je trebalo primijeniti odredbe o produženom krivičnom djelu. Konstrukcija produženog krivičnog djela u konkretnom slučaju, bez obzira na to što se radi o krivičnim djelima porezne utaje propisanim različitim krivičnim zakonodavstvima u BiH, prema stanovištu Apelacionog vijeća, osnovana je jer je to opravdano uz postojanje drugih potrebnih ujedinjavajućih elemenata, u kontekstu ocjene cjelokupne djelatnosti apelanata. Apelaciono vijeće je zaključilo da je u konkretnom slučaju sasvim jasno da se radi o produženom krivičnom djelu porezne utaje, a primjena odredaba o produženom krivičnom djelu povoljnija je za apelante od odredaba o stjecaju, tako da je radi pravilne primjene prava u tom dijelu preinačilo prvostepenu presudu, a s tim u vezi i odluku o krivičnopravnoj sankciji. U odnosu na žalbene navode apelanata da je primijenjen KZFBiH na radnje koje su izvršene prije stupanja na snagu tog zakona, i to u odnosu na krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja iz člana 383. stav 3. u vezi sa stavom 1. KZFBiH, Apelaciono vijeće je istaklo da se kod konstrukcije produženog krivičnog djela primjenjuje zakon koji je bio na snazi u vrijeme izvršenja posljednje radnje koja ulazi u sastav tog djela. Kako je posljednja radnja krivičnog djela, što je vidljivo iz materijalne dokumentacije uložene u spis predmeta, nesumnjivo izvršena nakon stupanja na snagu KZFBiH (stupio na snagu 1. augusta 2003. godine), Apelaciono vijeće je zaključilo da je valjan i opravdan zaključak Prvostepenog vijeća o primjeni tog Krivičnog zakona u konkretnom slučaju.

17. Odgovarajući na žalbene navode da apelanti nisu mogli imati svojstvo službenog ili odgovornog lica u pravnom licu koje ima status udruženja građana, što je bitno radi utvrđenja postojanja krivičnog djela iz člana 383. KZFBiH, Apelaciono vijeće je navelo da apelanti paušalno prigovaraju, odnosno da ne nude dokaze zašto oni u okviru NSBiH ne mogu imati svojstvo službenog ili odgovornog lica, a osim toga prvostepeni sud se detaljno bavio pitanjem statusa NSBiH, odnosno utvrđivanja svojstva apelanata kao odgovornih lica i jasno naveo akte i propise (str. 122. i 123) iz kojih proizlazi ne samo svojstvo apelanata kao odgovornih lica u NSBiH nego i njihove obaveze i odgovornosti u skladu s propisima koji su u inkriminiranom periodu bili na snazi.

IV. Apelacija

a) Navodi iz apelacije

18. Apelanti smatraju da su im osporenim odlukama povrijeđeni pravo na pravično suđenje iz člana II/3.e) Ustava Bosne i Hercegovine i, kako apelanti navode, čl. 6. st. 1. i 2. tačke c. i d. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljnjem tekstu: Evropska konvencija) i pravo na kažnjavanje samo na osnovu zakona iz člana 7. Evropske konvencije. Apelanti ističu da im drugostepenom presudom nije prihvaćen predloženi dokaz, akt nadležnog organa Porezne uprave FBiH, koji je odbrana pribavila nakon izjavljivanja žalbe, a činjenica da je taj dokaz zatražen nakon donošenja prvostepene presude ne opravdava neprihvatanje tog dokaza, jer je taj dokaz dobio na relevantnosti tek nakon donošenja presude i njenog osuđujućeg dijela, zbog čega im je povrijeđeno pravo na odbranu, odnosno pravo optuženog da iznese sve dokaze koji mu idu u korist, kao i princip jednakosti u postupanju u krivičnom postupku. Apelanti navode da je predloženo saslušanje više svjedoka, koji se nisu odazvali, međutim, sud nije koristio proceduralne sankcije zbog neodazivanja na poziv suda, čime im je povrijeđeno i pravo na izvođenje dokaza pred sudom. Također, apelanti smatraju da im je povrijeđeno pravo na pravično suđenje jer redovni sudovi nisu pravilno ocijenili nalaz vještaka odbrane smatrajući ga pristranim, prema kojem (uz stručnu analizu propisa o porezu na promet usluga) NSBiH u inkriminiranom periodu nije bio porezni obveznik poreza na promet usluga. Apelanti ističu da su proglašeni krivim za radnje koje ne predstavljaju niti imaju obilježje krivičnog djela prema KZBiH, zbog čega su osporenim presudama povrijeđene odredbe člana 7. Evropske konvencije. Naime, apelanti ističu da je u osporenim presudama utvrđeno da su apelanti počinili krivično djelo iz člana 210. KZBiH jer su uskratili podnošenje zahtijevanih podataka NSBiH i da je to učinjeno u namjeri da NSBiH izbjegne plaćanje poreza. Dakle, u navedenoj radnji, prema mišljenju apelanata, ne postoji izbjegavanje plaćanja njihovih ličnih oporezivih prihoda, što je, prema citiranoj dispoziciji zakonskih obilježja djela iz člana 210. KZBiH, bitno i konstitutivno obilježje tog krivičnog djela. Apelanti navode da u odnosu na krivičnopravne radnje koje su im stavljene na teret, a koje su izvršene u 2001, 2002. i djelimično u 2003. godini, nema osnova za postojanje krivičnog djela porezne utaje iz člana 210. KZBiH, budući da je taj zakon stupio na snagu tek 1. marta 2003. godine, odnosno zakon je retroaktivno primijenjen, što je nedopustivo. Apelanti navode da oni nisu imali svojstvo službenih ni odgovornih lica u Federaciji BiH, što je bitno obilježje krivičnog djela zloupotrebe položaja ili ovlaštenja iz člana 383. KZFBiH, jer je NSBiH registriran kao udruženje, a ne bilo kakav organ Federacije BiH, zbog čega im je također povrijeđeno pravo iz člana 7. Evropske konvencije, a implicitno i odredba člana 6. stav 1. Evropske konvencije.

b) Odgovor na apelaciju

19. Sud BiH se u iscrpnom odgovoru na apelaciju dodatno osvrnuo na prigovore koje su apelanti istakli u apelaciji, ukazujući na to da su identične prigovore apelanti već isticali u žalbi, te da se o njima Apelaciono vijeće dovoljno jasno i precizno izjasnilo u obrazloženju presude. Sud BiH je na kraju zaključio da su osporene presude pravilne i zakonite, predloživši da se apelacija odbije kao neosnovana.

20. Tužilaštvo BiH je u odgovoru na apelaciju navelo da su apelanti na paušalan i neargumentiran način istakli da im je osporenim presudama povrijeđeno pravo iz čl. 6. i 7. Evropske konvencije. Predloženo je da se apelacija odbije kao neosnovana.

V. Relevantni propisi

21. U Krivičnom zakonu Bosne i Hercegovine ("Službeni glasnik BiH" br. 37/03, 54/04, 61/04, 30/05, 53/06, 55/06 i 32/07) relevantne odredbe glase:

Član 54.
Produženo krivično djelo

(1) Odredbe ovog zakona o sticaju krivičnih djela neće se primijeniti kada učinilac učini produženo krivično djelo.

(2) Produženo krivično djelo je učinjeno kad je učinilac s umišljajem učinio više istih ili istovrsnih krivičnih djela koja s obzirom na način učinjenja, njihovu vremensku povezanost i druge stvarne okolnosti koje ih povezuju čine jedinstvenu cjelinu.

(3) Kada se radi o produženom krivičnom djelu istih zakonskih obilježja, sud će izabrati vrstu i mjeru kazne koja je propisana za to krivično djelo. Ako se radi o istovrsnim krivičnim djelima, sud će izabrati vrstu i mjeru kazne koja je propisana za najteže od tih djela.

Član 210. st. 1. i 2.
Porezna utaja

(1) Ko izbjegne plaćanje davanja propisanih poreznim zakonodavstvom Bosne i Hercegovine ili doprinosa socijalnog osiguranja, ne dajući zahtijevane podatke ili dajući lažne podatke o svojim stečenim oporezivim prihodima ili o drugim činjenicama koje su od uticaja na utvrđivanje iznosa ovakvih obaveza, a iznos obaveze čije se plaćanje izbjegava prelazi iznos od 10.000 KM,

kaznit će se novčanom kaznom ili kaznom zatvora do tri godine.

(2) Ko učini krivično djelo iz stava 1. ovog člana, a iznos obaveze čije se plaćanje izbjegava prelazi 50.000 KM,

kaznit će se kaznom zatvora od jedne do deset godina.

22. U Krivičnom zakonu Federacije BiH ("Službene novine FBiH" br. 36/03, 37/03, 21/04 i 18/05) relevantne odredbe glase:

Član 2. stav 6.

(6) Odgovorna osoba je osoba u privrednom društvu ili u drugoj pravnoj osobi kojoj je s obzirom na njenu dužnost ili na osnovu posebne ovlasti povjeren određeni krug poslova koji se odnose na primjenu zakona ili propisa donesenih na osnovu zakona, ili općeg akta privrednog društva ili druge pravne osobe u upravljanju i rukovanju imovinom, ili se odnose na rukovođenje proizvodnjom ili nekom drugom privrednom djelatnošću ili na nadzor nad njima. Odgovornom osobom smatra se i službena osoba u smislu stava 3. ovog člana kad su u pitanju radnje čijim je učiniteljem označena odgovorna osoba, a nisu propisane kao krivično djelo odredbama glave o krivičnim djelima protiv službene i druge odgovorne funkcije ili odredbama o krivičnim djelima čiji je učinitelj službena osoba propisanima u nekoj drugoj glavi ovog zakona ili drugim zakonom Federacije ili kantona.

Član 273. st. 1. i 2.
Porezna utaja

(1) Ko za sebe ili drugog izbjegne plaćanje davanja propisanih poreznim zakonodavstvom u Federaciji ili doprinosa socijalnog osiguranja propisanih u Federaciji, ne dajući zahtijevane podatke ili dajući lažne podatke o svom stečenom oporezivom prihodu ili o drugim činjenicama koje su od uticaja na utvrđivanje iznosa takvih obveza, a iznos obaveze čije se plaćanje izbjegava prelazi 10.000 KM,

kaznit će se novčanom kaznom ili kaznom zatvora do tri godine.

(2) Ko učini krivično djelo iz stava 1. ovog člana, a iznos obaveze čije se plaćanje izbjegava prelazi 50.000 KM,

kaznit će se kaznom zatvora od jedne do deset godina.

Član 383. st. 1. i 3.
Zloupotreba položaja ili ovlašćenja

(1) Službena ili odgovorna osoba u Federaciji koja iskorišćavanjem svog službenog položaja ili ovlašćenja, prekoračivši granice svoje službene ovlasti ili ne obavivši svoje službene dužnosti, pribavi sebi ili drugom kakvu korist, drugome nanese kakvu štetu ili teže povrijedi prava drugog,

kaznit će se kaznom zatvora od šest mjeseci do pet godina.

(3) Ako je krivičnim djelom iz stava 1. ovog člana pribavljena imovinska korist koja prelazi 50.000 KM,

učinitelj će se kazniti kaznom zatvora najmanje tri godine.

23. U Krivičnom zakonu Federacije BiH ("Službene novine FBiH" broj 43/98) relevantne odredbe glase:

Član 272.
Porezna utaja

(1) Ko u namjeri da on ili ko drugi izbjegne potpuno ili djelimično plaćanje poreza, doprinosa socijalnog osiguranja ili drugih propisanih doprinosa, daje lažne podatke o svojim zakonito stečenim prihodima, o predmetima ili o drugim činjenicama koje su od utjecaja na utvrđivanje iznosa ovakvih obaveza ili ko u istoj namjeri u slučaju obavezne prijave ne prijavi zakonito stečeni prihod odnosno predmet ili druge činjenice koje su od utjecaja na utvrđivanje ovakvih obaveza, a iznos obaveze čije se plaćanje izbjegava prelazi 1.000 KM, kaznit će se zatvorom do tri godine i novčanom kaznom.

(2) Ako je iznos obaveze iz stava 1. ovog člana, čije se plaćanje izbjegava veći od 5.000 KM, učinitelj će se kazniti zatvorom od šest mjeseci do pet godina i novčanom kaznom.

Član 358.
Zloupotreba položaja ili ovlasti

(1) Službena ili odgovorna osoba koja iskorišćavanjem svog službenog položaja ili ovlašćenja, prekoračenjem granica svog službenog ovlašćenja ili nevršenjem svoje službene dužnosti pribavi sebi ili drugom kakvu korist, drugom nanese kakvu štetu ili teže povrijedi prava drugog, kaznit će se zatvorom od šest mjeseci do pet godina.

(2) Ako je djelom iz stava 1. ovog člana pribavljena imovinska korist u iznosu preko 3.000 KM, učinitelj će se kazniti zatvorom od jedne do deset godina.

(3) Ako je djelom iz stava 1. ovog člana pribavljena imovinska korist u iznosu preko 10.000 KM, učinitelj će se kazniti zatvorom najmanje tri godine.

24. Zakon o krivičnom postupku BiH ("Službeni glasnik BiH" br. 3/03, 32/03, 36/03, 26/04, 63/04, 13/05, 48/05, 46/06, 76/06, 29/07, 32/07, 53/07, 76/07, 15/08, 58/08, 12/09, 16/09 i 93/09) u relevantnom dijelu glasi:

Član 14.
Jednakost u postupanju

(1) Sud je dužan da stranke i branioca tretira na jednak način i da svakoj od strana pruži jednake mogućnosti u pogledu pristupa dokazima i njihovom izvođenju na glavnom pretresu.

(2) Sud, Tužitelj i drugi organi koji učestvuju u postupku dužni su s jednakom pažnjom da ispituju i utvrđuju kako činjenice koje terete osumnjičenog, odnosno optuženog, tako i one koje im idu u korist.

Član 15.
Slobodna ocjena dokaza

Pravo suda, Tužitelja i drugih organa koji učestvuju u krivičnom postupku da ocjenjuju postojanje ili nepostojanje činjenica nije vezano ni ograničeno posebnim formalnim dokaznim pravilima.

Član 263. stav 2.
Pravo Suda da ne dopusti pitanje ili dokaz

(2) Ako sudija, odnosno predsjednik vijeća zaključi da okolnosti koje stranka i branitelj želi da dokaže nemaju značaja za predmet ili da je ponuđeni dokaz nepotreban, odbit će izvođenje takvog dokaza.

Član 295. stav 4.
Sadržaj žalbe i otklanjanje nedostataka žalbe

(4) U žalbi se mogu iznositi nove činjenice i novi dokazi koji i pored dužne pažnje i opreza nisu mogli biti predstavljeni na glavnom pretresu. Žalitelj je dužan navesti razloge zašto ih ranije nije iznio. Pozivajući se na nove činjenice, žalitelj je dužan navesti dokaze kojima bi se te činjenice imale dokazati, a pozivajući se na nove dokaze – dužan je navesti činjenice koje pomoću tih dokaza želi dokazati.

Član 314. stav 1.
Preinačenje prvostepene presude

(1) Vijeće apelacionog odjeljenja će, uvažavajući žalbu, presudom preinačiti prvostepenu presudu ako smatra da su odlučne činjenice u prvostepenoj presudi pravilno utvrđene i da se, s obzirom na utvrđeno činjenično stanje, po pravilnoj primjeni zakona, ima donijeti drukčija presuda, a prema stanju stvari i u slučaju povrede iz člana 297. stav 1. tačka f) g) i j) ovog zakona.

VI. Dopustivost

25. U skladu s članom VI/3.b) Ustava Bosne i Hercegovine, Ustavni sud, također, ima apelacionu nadležnost u pitanjima koja su sadržana u ovom Ustavu, kada ona postanu predmet spora zbog presude bilo kojeg suda u Bosni i Hercegovini.

26. U skladu s članom 18. stav (1) Pravila Ustavnog suda, Ustavni sud može razmatrati apelaciju samo ako su protiv presude, odnosno odluke koja se njome osporava, iscrpljeni svi djelotvorni pravni lijekovi mogući prema zakonu i ako se podnese u roku od 60 dana od dana kada je podnosilac apelacije primio odluku o posljednjem djelotvornom pravnom lijeku koji je koristio.

27. U konkretnom slučaju predmet osporavanja apelacijom je Presuda Suda BiH broj X-KŽ-07/481 od 26. maja 2011. godine, protiv koje nema drugih djelotvornih pravnih lijekova mogućih prema zakonu. Osporenu presudu apelanti su primili 28. jula 2011. godine. Apelacija je podnesena 5. augusta 2011. godine, tj. u roku od 60 dana, kako je propisano članom 18. stav (1) Pravila Ustavnog suda. Konačno, apelacija ispunjava i uvjete iz člana 18. st. (3) i (4) Pravila Ustavnog suda, jer ne postoji neki drugi formalni razlog zbog kojeg apelacija nije dopustiva, niti je apelacija očigledno (prima facie) neosnovana.

28. Imajući u vidu odredbe člana VI/3.b) Ustava Bosne i Hercegovine, člana 18. st. (1), (3) i (4) Pravila Ustavnog suda, Ustavni sud je utvrdio da apelacija ispunjava uvjete u pogledu dopustivosti.

VII. Meritum

29. Apelanti osporavaju navedene presude tvrdeći da su im tim presudama povrijeđeni pravo na pravično suđenje iz člana II/3.e) Ustava Bosne i Hercegovine i člana 6. st. 1. i 2. tačke c) i d) Evropske konvencije, te pravo iz člana 7. Evropske konvencije.

30. Ustavni sud, međutim, s obzirom na sadržaj apelacionih navoda i njihovu kontradiktornost sa sadržajem relevantnih odredbi Evropske konvencije na koje su se apelanti formalno pozvali, zaključuje da apelanti ukazuju na kršenje člana 6. st. 1. i 3. tačka d) i člana 7. stav 1. Evropske konvencije.

Pravo na pravično suđenje

31. Član II/3. Ustava Bosne i Hercegovine u relevantnom dijelu glasi:

Sva lica na teritoriji Bosne i Hercegovine uživaju ljudska prava i slobode iz stava 2. ovog člana, što uključuje:

e) Pravo na pravično saslušanje u građanskim i krivičnim stvarima i druga prava u vezi sa krivičnim postupkom.

32. Član 6. st. 1. i 3.d) Evropske konvencije u relevantnom dijelu glasi:

1. Prilikom utvrđivanja građanskih prava i obaveza ili osnovanosti bilo kakve krivične optužbe protiv njega, svako ima pravo na pravično suđenje i javnu raspravu u razumnom roku pred nezavisnim i nepristrasnim, zakonom ustanovljenim sudom. […]

3. Svako ko je optužen za krivično djelo ima sljedeća minimalna prava:

d. da sam ispituje ili zahtijeva ispitivanje svjedoka optužbe i da se prisustvo i saslušanje svjedoka odbrane odobri pod uvjetima koji važe za svjedoka optužbe;

33. U konkretnom slučaju postupak se odnosi na utvrđivanje osnovanosti krivične optužbe protiv apelanata, pa su član II/3.e) Ustava Bosne i Hercegovine i član 6. Evropske konvencije primjenjivi. Stoga, Ustavni sud mora preispitati da li je postupak pred redovnim sudovima bio pravičan onako kako zahtijevaju navedene odredbe.

34. Ustavni sud zapaža da apelanti kršenje prava na pravično suđenje vide u tome što nije prihvaćen dokaz koji je njihova odbrana pribavila nakon izjavljivanja žalbe, što je odbijen prijedlog odbrane da se saslušaju određeni svjedoci, te što je pogrešno ocijenjen nalaz vještaka njihove odbrane, zbog čega im je povrijeđeno pravo na odbranu i jednakost strana pred sudom.

35. U vezi s navedenim, Ustavni sud podsjeća na to da opća garancija pravičnog suđenja iz stava 1. člana 6. Evropske konvencije ima elemente koji dopunjuju garancije utvrđene stavom 3. člana 6. Evropske konvencije (vidi Evropski sud, Artico protiv Italije, A 37 [1980]). Kada se radi o slučaju koji potpada pod neku od specifičnih garancija ustanovljenih stavom 3. člana 6. Evropske konvencije, on može biti razmatran ili samo u okviru tih garancija (vidi Evropski sud, Luedicke protiv FRG, A 29 [1978]; EHRR 149) ili u vezi sa stavom 1. člana 6. Evropske konvencije (vidi Evropski sud, Benham protiv Ujedinjenog Kraljevstva, 1996-III; 22 EHRR 293 GC). Međutim, ukoliko se aplikacija suštinski odnosi na tvrdnju da je postupak u cjelini, uključujući i žalbeni postupak, bio nepravičan i da je kao osnovni razlog istaknuta proizvoljna ocjena dokaza, kao što je u konkretnom slučaju, navodi se ispituju u smislu stava 1. člana 6. Evropske konvencije. S obzirom na to, Ustavni sud će navode koji pokreću pitanje garancija iz člana 6. stav 1. Evropske konvencije ispitati u vezi sa specifičnim garancijama iz stava 3. tačka d) istog člana Evropske konvencije.

36. U konkretnom slučaju, Ustavni sud naglašava da član 6. Evropske konvencije ne garantira pravo da svi dokazni prijedlozi budu prihvaćeni, niti zahtijeva da se slijede bilo kakva određena pravila u ocjenjivanju dokaza (član 15. ZKPBiH). Ustavni sud ukazuje na to da je sud dužan ocijeniti sve dokaze pojedinačno i u vezi s ostalim dokazima, pa onda na osnovu takve, brižljive ocjene izvesti zaključak o tome da li je neka činjenica dokazana (član 281. stav 2. ZKPBiH), prema principu slobodne ocjene dokaza. Slobodna ocjena dokaza, međutim, zahtijeva obrazloženje kako svakog dokaza pojedinačno tako i svih dokaza zajedno, te dovođenje svih provedenih dokaza u uzajamnu logičnu vezu i izvođenje zaključaka o dokazanosti određene činjenice (vidi Ustavni sud, Odluka broj AP 612/04 od 30. novembra 2004. godine; i Evropski sud, Doorson protiv Holandije, presuda od 6. marta 1996. godine, objavljena u Izvještajima broj 1996-II, stav 78).

37. U vezi s navodima apelanata koji se tiču neprihvatanja dokaza odbrane i kršenja principa ravnopravnosti iz člana 6. stav 3. tačka d) Evropske konvencije, Ustavni sud podsjeća na to da je ravnopravnost stranaka jedan od važnih aspekata prava na pravično suđenje. To, naime, znači da optuženi u krivičnom postupku treba da ima ista prava kao i ovlašteni tužilac. Drugi važan princip koji je blisko vezan za to pravo jeste da postupak mora da bude u skladu s principom kontradiktornosti, što znači da optuženi mora imati informacije o svim navodima i dokazima koje je iznio tužilac, mogućnost da odgovori na iznesene navode, da iznese druge dokaze u korist svoje odbrane i konačno mora imati mogućnost da lično prisustvuje suđenju. Institucije Evropske konvencije usvojile su stav da domaći sudovi uživaju diskreciono ovlaštenje da sami odluče da saslušaju svjedoke za koje smatraju da će im pomoći u utvrđivanju istine, odnosno da ocijene da li je neophodno da se pozovu predloženi svjedoci ili provedu drugi predloženi dokazi, pazeći da se ne naruše smisao i cilj prava na pravično suđenje koji obavezuju da se suđenje odvija pod jednakim uvjetima i uz jednakost oružja.

38. U kontekstu navedenog, Ustavni sud zapaža da je u odnosu na prijedlog odbrane apelanata za ulaganje novog dokaza, akta Porezne uprave FBiH, Apelaciono vijeće detaljno navelo razloge zašto nije prihvatilo predloženi dokaz, pozivajući se pri tome na relevantne odredbe ZKPBiH. Ustavni sud također zapaža da je Apelaciono vijeće imalo u vidu i sadržaj predloženog dokaza, te zaključilo da on ne upućuje na nove činjenice ili okolnosti koje ranije nisu bile poznate, a koje bi utjecale na donošenje drugačije prvostepene odluke. Imajući u vidu činjenice konkretnog predmeta, te odredbe ZKPBiH na kojima je Sud BiH u ovom dijelu zasnovao svoju odluku, Ustavni sud smatra da razlozi i obrazloženje koje je dalo Apelaciono vijeće u vezi s ulaganjem predloženog novog dokaza nisu proizvoljni.

39. U odnosu na navode apelanata da redovni sudovi nisu pravilno ocijenili dokaz vještaka njihove odbrane, Ustavni sud zapaža da u krivičnom postupku nije izostala sveobuhvatna analiza svih izvedenih dokaza, pa tako i nalaza i mišljenja vještaka kojeg je predložila odbrana apelanata, odnosno da je prvostepeni sud u svojoj presudi u potpunosti opisao proces pojedinačne ocjene dokaza, njihovog dovođenja u međusobnu vezu i izvođenje zaključaka da su apelanti počinili krivična djela za koja su proglašeni krivima. Osim toga, Ustavni sud primjećuje da je prvostepeni sud proveo veoma opsežan dokazni postupak u kojem je saslušan veliki broj svjedoka koje su predložili Tužilaštvo BiH i odbrana i izvršen uvid u opsežnu materijalnu dokumentaciju. S tim u vezi, Ustavni sud zapaža da je prvostepeni sud za svaki dokaz koji je prihvatio, kao i onaj koji nije prihvatio, naveo jasne i precizne razloge zašto dokazi odbrane nisu mogli bitno utjecati na zaključke do kojih je došao prvostepeni sud na osnovu dokaza koje je detaljno analizirao i čiju je ocjenu dao u obrazloženju svoje odluke. Stoga, Ustavni sud smatra da je u krivičnom postupku, u smislu garancija člana 6. Evropske konvencije, data razumna mogućnost i Tužilaštvu BiH i odbrani da iznesu dokaznu građu. Apelanti su u toku čitavog postupka imali branioca advokata koji se koristio mogućnostima da iznese komentare na predočene materijalne dokaze i izjave svjedoka, kao i da osporava navode Tužilaštva BiH, što je u postupku i činio. U kontekstu navedenog, Ustavni sud nije pronašao ništa što bi ukazivalo na to da su materijalnopravni propisi proizvoljno ili nepravično primijenjeni na štetu apelanata, niti ima elemenata koji bi ukazivali na to da je redovni sud zloupotrijebio dokazni postupak. Zaključke prvostepenog suda u cijelosti je prihvatilo Apelaciono vijeće, kako u pogledu ocjene dokaza tako i utvrđenog činjeničnog stanja (prvostepena presuda je preinačena u pogledu pravne kvalifikacije djela porezne utaje i odluke o kazni), a iz obrazloženja drugostepene presude proizlazi da su svi žalbeni razlozi (koji se ponavljaju u apelaciji) detaljno razmotreni i obrazloženi. S obzirom na sve navedeno, Ustavni sud smatra da navodima apelanata o proizvoljnoj ocjeni dokaza i u vezi s tim proizvoljno utvrđenom činjeničnom stanju, kršenju principa ravnopravnosti i jednakosti u postupanju nije dovedeno u pitanje poštivanje garancija iz člana 6. st. 1. i 3. tačka d) Evropske konvencije.

40. U vezi s navodima apelanata da im nije omogućeno da pod jednakim uvjetima kao i Tužilaštvo BiH predlože i ispitaju svjedoke odbrane, Ustavni sud ukazuje na to da je pravo optuženog da poziva i ispita svjedoke usko povezano s pravom na ravnopravnost strana u postupku. U vezi s tim, Ustavni sud naglašava da je, prema pravnoj praksi Evropskog suda za ljudska prava (u daljnjem tekstu: Evropski sud) i Ustavnog suda, opći princip da optuženim licima mora biti dopušteno da pozivaju i ispitaju bilo kojeg svjedoka čije svjedočenje smatraju relevantnim za svoj predmet, kao i da ispitaju svakog svjedoka kojeg pozove ili na čije se svjedočenje oslanja tužilaštvo. Međutim, to ne znači da optuženi ima apsolutno pravo da poziva svjedoke ili pravo da prisili domaće sudove da saslušaju nekog određenog svjedoka. Domaći zakoni mogu propisati uvjete za prihvatanje svjedoka i sud može odbiti da pozove nekog svjedoka ako smatra da njegovo svjedočenje nije relevantno za razrješenje konkretnog slučaja. Stoga apelant mora dokazati da je odbijanje da se određeni svjedoci saslušaju bilo štetno za njega. Osim toga, svi dokazi moraju biti izvedeni na glavnom pretresu sa mogućnošću iznošenja kontraargumenata (vidi, između ostalog, Evropski sud, Harutyunyan protiv Armenije, djelimična odluka o dopustivosti od 5. jula 2005. godine, aplikacija broj 36549/03; i Ustavni sud, Odluka o dopustivosti i meritumu broj AP 215/05 od 12. aprila 2006. godine, tačka 62, objavljena u "Službenom glasniku BiH" broj 68/06).

41. Imajući u vidu standarde prava na odbranu u vezi s pravom na ravnopravnost strana u postupku, Ustavni sud zapaža da su apelanti imali i koristili mogućnost predlaganja i ispitivanja vlastitih svjedoka, kao i unakrsnog ispitivanja svjedoka optužbe. Također, Ustavni sud zapaža da su redovni sudovi ocijenili da su izjave svjedoka za koje apelanti i u apelaciji insistiraju da su trebali biti saslušani irelevantne za razrješenje konkretne krivičnopravne stvari, jer su ti svjedoci trebali biti saslušani na okolnosti o kojima je već ranije saslušan veći broj svjedoka, a Tužilaštvo BiH nije osporavalo činjenicu da su navedeni svjedoci, kao i drugi nogometaši, primali naknade i nagrade koje su im pripadale, pri tome se pozivajući na član 263. stav 2. ZKPBiH. Ustavni sud smatra da je takvu ocjenu Apelaciono vijeće obrazložilo detaljno i na način koji se ne može ocijeniti proizvoljnim. Time su redovni sudovi proveli svoju obavezu garantiranu članom 6. stav 3.d) Evropske konvencije, koja, u smislu prakse Evropskog suda, zahtijeva samo da sud navede razloge zbog kojih je odlučio da ne provede predložene dokaze koje je optuženi izričito zahtijevao.

42. Imajući u vidu sve navedeno, a naročito obrazloženja osporenih presuda, nasuprot tvrdnjama apelanata, Ustavni sud smatra da iz osporenih presuda ne proizlazi proizvoljnost redovnih sudova u bilo kojem segmentu prava na pravično suđenje koje su apelanti naveli, te zaključuje da u konkretnom slučaju osporenim presudama redovnih sudova nisu povrijeđena prava apelanata iz člana II/3.e) Ustava Bosne i Hercegovine i člana 6. Evropske konvencije, konkretnije člana 6. st. 1. i 3. tačka d) Evropske konvencije.

Kažnjavanje samo na osnovu zakona

43. Apelanti tvrde da im je povrijeđeno pravo iz člana 7. stav 1. Evropske konvencije, te ističu da su proglašeni krivim i osuđeni za krivična djela koja prema nacionalnom pravu i nisu krivična djela, kao i zbog toga što KZBiH, koji je stupio na snagu 1. marta 2003. godine, nije mogao biti retroaktivno primijenjen na radnje izvršenja porezne utaje prije tog datuma.

44. Član 7. Evropske konvencije u relevantnom dijelu glasi:

1. Niko se ne može smatrati krivim za krivično djelo nastalo činjenjem ili nečinjenjem koje nije predstavljalo krivično djelo u vrijeme izvršenja, prema nacionalnom ili međunarodnom pravu. Isto tako, izrečena kazna neće biti teža od one koja se primjenjivala u vrijeme izvršenja krivičnog djela.

45. Ustavni sud podsjeća na to da član 7. stav 1. Evropske konvencije sadrži princip legaliteta u izricanju krivičnih kazni, dakle niko ne smije biti osuđen za krivično djelo ako ono u vrijeme kada je izvršeno zakonom ili međunarodnim pravom nije predviđeno kao krivično djelo (nullum crimen, nulla poena sine lege). Iz principa legaliteta proizlazi i zabrana ekstenzivnog tumačenja normi krivičnog materijalnog prava, te naročito njihovo tumačenje per analogiam. Sljedeći princip koji sadrži član 7. stav 1. Evropske konvencije jeste zabrana retroaktivnog djelovanja materijalnih krivičnih zakona. Naime, nikome se ne može suditi za radnju ili propuštanje koje nije bilo zakonom predviđeno kao krivično djelo u vrijeme kada je preduzeto.

46. U predmetu Kokkinakis protiv Grčke (serija A, broj 260-A, str. 22, stav 52) Evropski sud je tumačio član 7. Evropske konvencije tako da taj član nije ograničen na zabranu retroaktivne primjene krivičnog zakona na aplikantovu štetu, već taj član, mnogo općenitije, sadrži princip da samo zakon može ustanoviti postojanje krivičnog djela i da samo zakon može propisati kaznu (nullum crimen, nulla poena sine lege), kao i princip da se krivični zakon ne smije široko tumačiti na štetu optuženog. U navedenom predmetu Evropski sud je posebno istaknuo da je taj zahtjev člana 7. Evropske konvencije zadovoljen kada pojedinac iz sadržaja relevantne odredbe, ukoliko je potrebno i uz pomoć tumačenja suda, može shvatiti koje krivične radnje i propusti ga mogu učiniti krivično odgovornim.

47. Apelanti smatraju da su proglašeni krivim i osuđeni za radnje koje ne predstavljaju niti imaju obilježja krivičnih djela za koja su proglašeni krivim, odnosno da nisu ostvareni elementi bića krivičnih djela porezne utaje i zloupotrebe položaja ili ovlaštenja. U odnosu na krivično djelo porezne utaje apelanti su istakli da su redovni sudovi utvrdili da su apelanti uskratili podnošenje zahtijevanih podataka NSBiH i to u namjeri da NSBiH izbjegne plaćanje poreza, te da u navedenoj radnji ne postoji izbjegavanje plaćanja ličnih oporezivih prihoda apelanata, što je prema zakonskoj definiciji obilježja djela iz člana 210. KZBiH bitno i konstitutivno obilježje tog djela. Stoga, prema mišljenju apelanata, proglašeni su krivim za radnju koja ne predstavlja niti ima obilježja krivičnog djela porezne utaje iz člana 210. KZBiH. Također, apelanti smatraju da nisu počinili niti krivično djelo zloupotrebe položaja ili ovlaštenja jer nisu imali svojstvo službenog ili odgovornog lica u Federaciji u NSBiH kao udruženju građana, zbog čega nisu ostvareni elementi bića navedenog krivičnog djela.

48. U vezi s navodima apelanata da su proglašeni krivim i osuđeni za krivična djela koja nisu krivična djela prema krivičnom zakonu u smislu člana 7. stav 1. Evropske konvencije, Ustavni sud, imajući u vidu da su krivična djela koja su apelantima stavljena na teret bila propisana zakonom kao takva u vrijeme njihovog izvršenja, iznesene navode smatra neosnovanim. Iz navoda apelacije proizlazi da apelanti smatraju da su njihove radnje redovni sudovi pogrešno pravno kvalificirali kao radnje izvršenja predmetnih krivičnih djela, budući da, prema mišljenju apelanata, nisu ostvareni bitni elementi bića krivičnih djela koja su im stavljena na teret. S tim u vezi, Ustavni sud uočava da su redovni sudovi nespornim utvrdili status NSBiH kao udruženja građana – sportske organizacije koja okuplja sve nogometne asocijacije i klubove na nivou BiH i status apelanata kao odgovornih lica u pravnom licu sa precizno određenim obimom ovlaštenja i odgovornosti u smislu člana 2. stav 6. i člana 383. KZFBiH, kao i člana 210. KZBiH. Ustavni sud ne smatra proizvoljnim obrazloženja koja su redovni sudovi dali za svoje zaključke da su se u radnjama apelanata ostvarili elementi bića predmetnih krivičnih djela.

49. Razmatrajući navode apelanata u kontekstu navedenog, Ustavni sud ne vidi nikakvu proizvoljnost niti široko tumačenje krivičnog zakona na štetu apelanata u okviru redovnih sudova u smislu člana 7. Evropske konvencije. Također, prema mišljenju Ustavnog suda, apelanti su bez ikakve sumnje iz sadržaja odredbe člana 383. KZFBiH i člana 210. KZBiH mogli shvatiti koje krivične radnje i propusti su ih mogli učiniti krivično odgovornim.

50. U odnosu na navode apelanata da je KZBiH u pogledu produženog krivičnog djela porezne utaje retroaktivno primijenjen na radnje apelanata koje su izvršene prije 1. marta 2003. godine, kada je na snagu stupio KZBiH, Ustavni sud naglašava da su u konkretnom slučaju apelanti proglašeni krivim da su počinili produženo krivično djelo porezne utaje. Pri tome je Apelaciono vijeće smatralo da se kod konstrukcije produženog krivičnog djela primjenjuje zakon koji je bio na snazi u vrijeme izvršenja posljednje radnje koja ulazi u sastav tog djela, te da je to u konkretnom slučaju KZBiH.

51. Produženo krivično djelo (delictum continuatum) predstavlja krivičnopravnu konstrukciju koja postoji kada učinilac u vremenskom kontinuitetu učini više istih ili istorodnih krivičnih djela koja se zbog okolnosti koje ih povezuju u jednu krivičnopravnu cjelinu krivičnopravno kvalificiraju kao jedno krivično djelo. Institut produženog krivičnog djela je u krivično zakonodavstvo uveden u interesu optuženog, te on predstavlja povoljnost za optuženog. Da nema tog instituta, optuženom bi bilo suđeno za svaku od učinjenih krivičnopravnih radnji i za svaku od tih radnji bi mu bile utvrđene posebne kazne, pa bi mu prema tome uz primjenu odredaba o stjecaju krivičnih djela bila izrečena jedinstvena kazna, što je za optuženog nesumnjivo nepovoljnije nego u slučaju kada se primjenjuje institut produženog krivičnog djela, te kada mu se sudi i utvrđuje kazna propisana za jedno djelo. I dok nije bio uveden kao institut u krivično zakonodavstvo, konstrukcija produženog krivičnog djela, koju je stvorila pravna teorija, bila je prihvaćena u sudskoj praksi i faktički sudovi su taj institut opravdano primjenjivali i prije nego što je uveden u krivično zakonodavstvo (vidi Ustavni sud, Odluka o dopustivosti i meritumu broj AP 86/05 od 13. oktobra 2005. godine, tačka 60, objavljena u "Službenom glasniku BiH" broj 17/06). Prema stavu Evropskog suda, produženo krivično djelo je, prema svojoj definiciji, krivično djelo koje je izvršeno u određenom periodu (vidi Evropski sud, Ecer i Zeyrek protiv Turske, presuda od 27. februara 2001. godine, stav 33). Kad se optužba odnosi na produženo krivično djelo, princip pravne sigurnosti zahtijeva da radnje koje čine takvo krivično djelo i krivična odgovornost optuženog budu jasno definirani u optužnici, zatim u odluci koju sud donosi mora biti jasno da su osuda i kazna rezultat utvrđenja koja čine elemente produženog krivičnog djela postavljenog u optužnici (vidi Evropski sud, Pelissier i Sassi protiv Francuske, broj aplikacije 25444/94, stav 51).

52. U odnosu na praksu Evropskog suda, Ustavni sud ističe da je u predmetu Rohlena protiv Češke Republike aplikant osuđen pred domaćim sudovima za produženo krivično djelo zlostavljanja lica koje živi pod istim krovom iz člana 215.a stav 1. i 2b Krivičnog zakona Češke Republike, koje je kao krivično djelo konstituirano dopunama Krivičnog zakona Češke Republike 1. juna 2004. godine, za radnje izvršene u periodu od 2000. godine do 2006. godine. Evropski sud je istakao da nije sporna primjena relevantnih odredbi krivičnog zakona koje su na snazi nakon 1. juna 2004. godine na radnje koje su učinjene nakon tog datuma, već da se pitanje koje mora biti raspravljeno odnosi na to da li su primjenom-proširenjem zakona (relevantnih odredaba) na radnje koje su učinjene prije tog datuma narušene garancije iz člana 7. Evropske konvencije. S tim u vezi je Evropski sud prvenstveno podsjetio na svoj stav da je u svakom pravnom sistemu na domaćim sudovima da tumače relevantne odredbe krivičnog prava u pogledu određivanja (strukture-bića svakog kažnjivog djela) vremena kada je kažnjivo djelo učinjeno, te da slijedom toga Evropska konvencija ne može djelovati kao prepreka takvoj vrsti tumačenja domaćih sudova, uz osiguranje da se zaključci do kojih su došli domaći sudovi mogu razumno predvidjeti u svjetlu prakse Evropskog suda. Dajući odgovor na postavljeno pitanje, Evropski sud je zaključio da tumačenje koje su usvojili domaći sudovi nije per se nerazumno u pogledu definicije produženog krivičnog djela, te da nije arbitrarno smatrati da je krivično djelo u konkretnom slučaju okončano kada je aplikant izvršio zadnji napad. Konstatirano je da su aplikantove radnje sve vrijeme bile kažnjive kao krivična djela. Evropski sud je istakao i da je aplikant u konkretnom slučaju mogao pretpostaviti da nastavljanje svog ponašanja nakon 1. juna 2004. godine nosi rizik da bude osuđen za produženo krivično djelo i slijedom toga osuđen prema odredbama zakona koje su bile na snazi u vrijeme kada je počinio zadnju radnju – napad. Aplikant je, prema ocjeni Evropskog suda, bio u poziciji da predvidi pravne posljedice svojih radnji i da prilagodi svoje ponašanje u skladu s tim. Imajući u vidu navedeno, odlučeno je da nema povrede člana 7. Evropske konvencije (vidi Evropski sud, Rohlena protiv Češke Republike, broj 2, aplikacija broj 59552/08, presuda od 27. januara 2015. godine).

53. Osim navedenog, Evropski sud je u predmetu Veeber protiv Estonije zaključio da sve radnje optuženog koje su sadržane u produženom krivičnom djelu moraju biti kažnjive u vrijeme kada su učinjene (vidi Evropski sud, Veeber protiv Estonije, broj 2, aplikacija broj 45771/99, presuda od 21. januara 2003. godine).

54. Ustavni sud ističe da su u konkretnom slučaju apelanti počinili krivičnopravne radnje porezne utaje koje su kao takve u Federaciji BiH bile propisane KZFBiH iz 1998. godine (stupio na pravnu snagu 28. novembra 1998. godine), kasnije KZFBiH iz 2003. godine (stupio na pravnu snagu 29. jula 2003. godine), te da su navedene krivičnopravne radnje na nivou države BiH bile inkriminirane od 1. marta 2003. godine kada je na snagu stupio KZBiH.

55. Imajući u vidu navedeno, nesporno je da produženo krivično djelo postoji kada je počinilac s namjerom počinio više istih ili istovrsnih krivičnih djela koja, s obzirom na način počinjenja, njihovu vremensku povezanost i druge stvarne okolnosti koje ih povezuju, čine jedinstvenu cjelinu. Dakle, produženo krivično djelo predstavlja jedinstveno krivično djelo. Kada sud izrekne presudu, on njome obuhvata sva krivična djela koja ulaze u sastav produženog krivičnog djela, a izvršena su do dana donošenja presude. Također, budući da je riječ o jedinstvenom krivičnom djelu, ne primjenjuju se pravila o stjecaju krivičnih djela, odnosno pravilo o odmjeravanju kazne za krivična djela u stjecaju, već se za produženo krivično djelo izriče jedna kazna kao da se radi o samo jednom djelu. U tom smislu, potrebno je precizno određenje vremenskog okvira produženog krivičnog djela i radnji koje ulaze u njegov sastav, kako bi se izbjegla situacija da počinjeno krivično djelo ostane nekažnjeno, odnosno omogućilo počiniocu da izbjegne odgovornost, ali isto tako da se izrečena kazna odnosi na tačno određene radnje za koje se lice koje je u pitanju tereti. Ustavni sud zapaža da je Apelaciono vijeće istaklo da se kod konstrukcije produženog krivičnog djela primjenjuje zakon koji je bio na snazi u vrijeme izvršenja posljednje radnje koja ulazi u sastav tog djela.

56. Imajući u vidu navedeno, Ustavni sud zapaža da iz dokumenata u spisu predmeta proizlazi da su apelanti krivično djelo porezne utaje učinili u periodu od 1. januara 2001. godine do 31. decembra 2005. godine, da su posljednje radnje koje ulaze u sastav predmetnog krivičnog djela izvršene 2005. godine, a da je primijenjeni KZBiH na snazi od 1. marta 2003. godine, iz čega proizlazi nesporan zaključak da je u konkretnom slučaju primijenjen zakon koji je bio na snazi u vrijeme izvršenja posljednje radnje koja ulazi u sastav konkretnog produženog krivičnog djela porezne utaje. Ustavni sud naglašava da, prema navedenoj praksi Evropskog suda, proizlazi da radnje optuženog koje su sadržane u produženom krivičnom djelu u vrijeme izvršenja mogu biti kažnjive i kao drugo krivično djelo različito od onoga koje je obuhvaćeno posljednjom izvršenom radnjom (dakle nije moralo biti propisano zakonom koji je primijenjen u trenutku izvršenja posljednje radnje produženog krivičnog djela; vidi op. cit. Rohlena protiv Češke Republike). Polazeći od činjenice da su apelanti kao državljani entiteta (Federacije BiH) u kojem je bilo zakonom propisano krivično djelo porezne utaje počinili navedeno krivično djelo, zatim da su na nivou države BiH iste radnje kasnije inkriminirane kao krivično djelo, Ustavni sud smatra da se na apelante kao počinioce produženog krivičnog djela mogao primijeniti državni zakon (KZBiH), imajući u vidu da su apelanti nastavili vršiti isto krivično djelo i nakon stupanja na snagu državnog zakona. Apelanti su u konkretnom slučaju mogli pretpostaviti da nastavljanje njihovog ponašanja nakon 1. marta 2003. godine nosi rizik da budu osuđeni za produženo krivično djelo i slijedom toga prema odredbama zakona koje su bile na snazi u vrijeme kada su počinili posljednju radnju izvršenja. Imajući u vidu navedeno, Ustavni sud zaključuje da je krivično djelo koje se apelantima stavlja na teret bilo propisano zakonom, bez obzira na to što do 1. marta 2003. godine predmetno krivično djelo nije bilo propisano zakonom BiH već zakonom entiteta. U kontekstu svega navedenog, Ustavni sud ne može zaključiti da su u slučaju apelanata dovedene u pitanje garancije iz člana 7. stav 1. Evropske konvencije.

57. Stoga, prema mišljenju Ustavnog suda, u konkretnom slučaju osporenim presudama nije povrijeđeno pravo apelanata iz člana 7. Evropske konvencije.

VIII. Zaključak

58. Ustavni sud zaključuje da ne postoji povreda prava iz člana II/3.e) Ustava Bosne i Hercegovine i člana 6. st. 1. i 3. tačka d) Evropske konvencije kada je Sud BiH za svoje odluke dao detaljno, jasno i argumentirano obrazloženje u pogledu izvedenih dokaza, ali i u pogledu njihove međusobne povezanosti i ocjene donošenja zaključaka, te kada je apelantima omogućeno da ravnopravno učestvuju u postupku, u okviru zakonom propisanog postupka, pri čemu je primjena materijalnog i procesnog prava bila u skladu s garancijama koje pruža član 6. Evropske konvencije.

59. Ustavni sud zaključuje da nema povrede ni člana 7. stav 1. Evropske konvencije kada su apelanti proglašeni krivim za produženo krivično djelo porezne utaje koje je kao takvo najprije bilo propisano zakonom entiteta, a kasnije i zakonom BiH, te je u konkretnom slučaju primijenjen zakon BiH budući da su apelanti nastavili vršiti isto krivično djelo i nakon stupanja na snagu zakona BiH, te su mogli pretpostaviti da nastavljanje njihovog ponašanja nakon stupanja na snagu zakona BiH (1. marta 2003. godine) nosi rizik da budu osuđeni za produženo krivično djelo prema odredbama zakona koje su bile na snazi u vrijeme kada su počinili posljednju radnju izvršenja. Također, nema povrede člana 7. stav 1. Evropske konvencije kada su redovni sudovi utvrdili da su apelanti odgovorni za krivičnopravne radnje kojima su ostvareni elementi bića krivičnih djela porezne utaje i zloupotrebe položaja ili ovlaštenja, a navedena krivična djela su bila propisana zakonom u vrijeme izvršenja i apelanti su iz sadržaja zakonskih odredaba mogli shvatiti koje krivične radnje i propusti su ih mogli učiniti krivično odgovornim.

60. Na osnovu člana 59. st. (1) i (3) Pravila Ustavnog suda, Ustavni sud je odlučio kao u dispozitivu ove odluke.

61. S obzirom na odluku Ustavnog suda u ovom predmetu, nije neophodno posebno razmatrati zahtjev za donošenje privremene mjere.

62. Prema članu VI/5. Ustava Bosne i Hercegovine, odluke Ustavnog suda su konačne i obavezujuće.

Predsjednica
Ustavnog suda Bosne i Hercegovine
Valerija Galić, s. r.